Yüksek Etkili Mühendislik Yayınlarında Atıf Konumlandırması: Makale Bölümleri ile Baskın Atıf Sınıfları İlişkisinin Dünya ve Türkiye Karşılaştırması

Akademik metinlerde atıflar, kaynak göstermenin yanı sıra çalışmanın önceki araştırmalarla ilişkisini kurar. Atıfların hangi amaçlarla kullanıldığını incelemek, yayınların bilimsel iletişimde üstlendiği rolleri anlamaya yardımcı olabilir. Atıfların makale içindeki konumlandırılması, ilgili bölümün işleviyle doğrudan ilişkilidir. Bu bağlamda makale bölümleri ile baskın atıf sınıfları (Background, Basis, Support, Discuss, Differ) arasındaki ilişki aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

“Doğru konumlandırılmış atıf, araştırmanızın görünürlüğünü ve bilimsel etkisini artırır” önermesinden hareketle, Web of Science SCI, SSCI, AHCI, ESCI, CPCI ve BKCI indesklerindeki 2021-2025 yıllarında tüm mühendislik kategorilerinde en çok atıf alan ilk 100 yayın üzerinde bir analiz yapılmıştır. Analiz, dünya geneli ve Türkiye adresli olmak üzere (en az bir Türkiye kurum adresi baz alındı) iki grup için ayrı ayrı değerlendirilmiştir.

Web of Science Core Collection’in “Citing Items by Classification” (Sınıflandırmaya Göre Alıntı Yapan Öğeler) özelliği, bir makaleye yapılan atıfları, hangi amaçla yapıldıklarına göre gruplayarak incelemeye olanak tanıyan bağlamsal bir analiz aracıdır. Web of Science, makalelerin gövdesindeki atıf bağlamlarını analiz ederek alıntıları 5 ana fonksiyona ayırır. Bunlar; Background (Arka Plan), Basis/Use (Temel/Kullanım), Support (Destek), Differ (Farklılık/Karşıt), Discuss (Tartışma)’dır.

Citing Items by Classification, bir yayının aldığı binlerce atıf arasından hangilerinin yönteminizi kullandığını (Basis/Use), hangilerinin tezinizi desteklediğini (Support) veya karşı çıktığını (Differ) tek tıkla görülebilmesi açısından atıfların kullanım amaçlarını incelemeye yardımcı olan bir özelliktir.

Ancak Web of Science’ta henüz, yayına yapılan tüm atıflar, Citing Items by Classification fonksiyonuyla ayırt edilememektedir.  

Analiz kapsamında değerlendirilen 100 yayının, aldıkları atıfların %39,65’inin Citing Items by Classification fonksiyonuna göre ayırt edilebildiği görülmüştür.

Dünya genelinde yapılan inceleme, atıf ekosisteminin belirgin biçimde makale ağırlıklı olduğunu göstermektedir. Background (%89,88), Basis (%88,81), Support (%90,16), Discuss (%91,71) ve Differ (%89,47) sınıflarının tamamında makale oranı %88’in üzerindedir. Proceedings Paper’ların payı ikinci sırada yer almakla birlikte sınırlı kalmakta (en yüksek Differ sınıfında %10,53), Early Access %1-3 bandında seyretmekte, Retracted Publication ve Book Chapters ise ihmal edilebilir düzeyde (%0,00-0,15) bulunmaktadır. Atıf sınıflarının hacim dağılımı da dengesizdir; Background 48.137 atıf ile en baskın sınıfı oluştururken, Differ yalnızca 19 atıfla sınırlı kalmaktadır.

Türkiye özelinde elde edilen bulgular da benzer bir yapı sergilemektedir. Tüm atıf sınıflarında makale oranı %91’in üzerine çıkmakta, differ ve support sınıflarında %100’e ulaşmaktadır. Proceedings Paper’ların payı dünya örnekleminin altında kalırken, Differ sınıfı yalnızca 12 atıfla sınırlıdır. Early Access oranı dünya verilerine kıyasla biraz daha görünür olsa da genel eğilim aynıdır.

Her iki ölçekte de ortak olan bulgu, yüksek etkili mühendislik yayınlarının atıf ağının büyük ölçüde makale odaklı işlediği ve karşıt atıfların (Differ) son derece seyrek olduğudur. Bu durum, alandaki bilimsel iletişimin ağırlıklı olarak bağlam oluşturma, temellendirme ve destekleme işlevleri üzerinden yürüdüğünü; özgün farklılıkları vurgulayan karşıt atıfların ise sınırlı kaldığını göstermektedir.

Sonuç olarak, makale bölümleri ile atıf sınıfları arasındaki ilişki rastlantısal olmayıp, her bölümün yerine getirdiği bilimsel işlevle uyumludur. Dünya ve Türkiye verileri, doğru konumlandırılmış atıfların akademik diyaloğu güçlendirdiğini ve çalışmanın bilimsel etkisini artırdığını desteklemektedir. Örneklemi oluşturan 100 yayının Citing Items by Classification göre analiz edilmeyen kısmı %60.35’dir. Bu kısmın analiz edilmesi halinde yukarıdaki sayısal değerlerde nasıl bir değişiklik olacağı bilinmez; ancak doküman türlerinde makalenin, baskın atıf sınıflarında yine  Background alanının baskın olacağı söylenebilir.

Mühendislik alanında yapılan bu çalışmanın; Tıp, Sosyal bilimler ya da daha spesifik kategorilerde yapılmasının yarar sağlayacağı kanısındayız.

Müslüm YURTSEVEN | İskenderun Teknik Üniversitesi

Kazım ŞENTÜRK | Bursa Uludağ Üniversitesi

Burak BEYGİRCİ | Bartın Üniversitesi

Paylaşmak önemsemektir!