Bilgi Kaynaklarına Yapılan Yatırımın Akademik Çıktıya Dönüşümü

Kütüphaneler, üniversitelerin entelektüel altyapısının temel taşlarını oluşturur. Özellikle devlet üniversitelerinde kütüphane koleksiyonlarına ayrılan bütçe, akademik üretkenlik ve araştırma kalitesi arasında kritik bir köprü görevi görür.

Devlet üniversitelerinde kütüphaneler, hizmet sundukları akademik personel ve öğrenci sayısıyla orantılı bütçe olanaklarına sahip olmalıdır. Ancak üniversitelerin büyüklükleri ve ihtiyaçları arasındaki farklılıklar, kaynak dağılımında adalet ve standartlaşma sorununu da beraberinde getirmektedir. Bu ihtiyacı karşılamak amacıyla Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu (ANKOS) tarafından geliştirilen FTE (Full-Time Equivalent – Tam Zamanlı Eşdeğer) aralıklarına dayalı bant sistemi, üniversitelerin öğrenci ve akademik personel sayısına göre kütüphane kaynaklarına erişim maliyetlerini ve bütçe dağılımını adil, şeffaf ve sürdürülebilir bir şekilde yönetmeyi amaçlamaktadır.

URAP Nedir?

URAP (University Ranking by Academic Performance), Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Enformatik Enstitüsü bünyesinde 2009 yılında kurulan bir araştırma laboratuvarı tarafından geliştirilen, Türkiye’nin yerli üniversite sıralama sistemidir. Üniversiteleri akademik performans kriterlerine göre sıralar. Başlıca göstergeleri arasında makale sayısı, atıf sayısı, doktora mezunu sayısı, uluslararası ortak yayınlar gibi bilimsel üretim ve etki odaklı metrikler yer alır. URAP, üniversiteleri “iyi-kötü” diye ayırmak yerine, kendi performanslarını karşılaştırmalarına ve gelişim alanlarını belirlemelerine yardımcı olmayı hedefler.

Bu çalışma, üniversite kütüphanelerine yapılan bilgi kaynağı yatırımlarının akademik çıktılara dönüşüm sürecini analiz etmeyi hedeflemektedir. Kütüphane yayın alım bütçelerinin bilimsel yayın performansı ve kalitesine yansıması, yapısal olarak zaman alan, uzun soluklu bir süreçtir.

Üniversitelerin akademik başarısı; laboratuvar altyapısından akademik personel kalitesine, araştırma ekosisteminden kurumsal politikalara kadar birçok faktörün etkileşimine bağlıdır. Kütüphane bütçesi bu başarının tek belirleyicisi olmasa da bu çalışmada özellikle “Kütüphanelere ayrılan yayın alım bütçesi ile üniversitelerin akademik sıralamadaki performansı arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?” sorusuna odaklanıyoruz.

Bu nedenle çalışmamızda yatırım bütçesindeki yayın alım bütçesinin yayın alımında kullanılacağı varsayımıyla verileri değerlendirdik;

• 2022-2026 yılları arasında devlet üniversitelerinin toplam yayın alım bütçeleri ve bu bütçelerdeki sıralamalar,
• Devlet üniversitelerinin 2025-2026 URAP Toplam Puanı, 2025-2026 (yeni) sırası, 2024-2025 (eski) sırası ve sıralamalardaki değişimler,
• Üniversitelerin kendi ANKOS bantları içindeki URAP puanına göre sıralamaları

verileri kullanılarak kapsamlı bir karşılaştırma yapılmıştır.

Karşılaştırmanın verimliliği ve anlaşılabilirliğini artırmak amacıyla, analiz ANKOS’un bant sistemine göre tasarlanan bir yazı dizisi şeklinde planlanmıştır. Bu bağlamda, çalışmanın ilk etabında 7. Bant’ta yer alan devlet üniversitelerinin kütüphane bütçesi-URAP ilişkisi mercek altına alınmıştır.

Tabloya göre farklı yorumlarda bulunmak olanaklıdır. Ancak genel çerçevede şunlar söylenebilir.

• 7. Bantta en yüksek yayın alım bütçesi 203 milyon 250 bin TL (İstanbul Ü.) ile en düşük 39 milyon TL (Selçuk Ü.) arasında değişmekte olup, Yayın alım bütçesi en yüksek olan üniversite ile en düşük olan üniversite arasında 5,21 katlık bir fark bulunmaktadır.

• En yüksek URAP puanı Hacettepe Üniversitesi’ne ait (1096), en düşük puan ise Bursa Uludağ Üniversitesi’ne ait (829).

En İyi Performans Gösterenler:

• Hacettepe Üniversitesi, yayın alım bütçesi sıralamasında 3. sırada yer almasına rağmen 7. Bant URAP sıralamasında 1096 puanla 1. sırada bulunmaktadır. Güçlü bütçe olanaklarıyla akademik çıktılara dönüşüm sürecini en başarılı şekilde yöneten üniversite olarak öne çıkmaktadır.
• Ankara Üniversitesi: Bütçe 2.si, URAP bant içi 2.si. Oldukça dengeli bir performans sergiliyor.
• Akdeniz Üniversitesi: Bütçe sıralaması ile bant içi URAP sıralamasında yerini korurken, 2025-2026 URAP puanında, önceki sıralamaya göre iki (+2) puan artmıştır. Kendi bandındaki diğer devlet üniversiteleri arasında URAP puanını artıran tek devlet üniversitesi olmuştur. 
• Atatürk Üniversitesi: Bütçe sıralamasında 9. sırada olmasına rağmen URAP bant içi sıralamada 4. olması dikkat çekicidir.

Zayıf Performans Gösterenler:

• İstanbul Üniversitesi: En yüksek bütçeye (1.) sahip olmasına rağmen URAP bant içi 3. sırada
• Bursa Uludağ Üniversitesi: Bütçe sıralamasına göre 7., URAP puan sıralamasına göre 11. sıradadır.
• Selçuk Üniversitesi: En düşük bütçe sıralamasıyla 11., bant içi 9. Sırada

Bütçe sıralaması ile bant içi URAP puanı sıralama sonuçları da aşağıdaki gibi oluşmuştur.

İstikrar Grubu (%45): Üniversitelerin neredeyse yarısı (5 üniversite), bütçe sıralamasıyla tam olarak aynı başarı sırasına sahip.

Verimlilik Grubu (%27): 3 üniversite, bütçe imkanlarının çok daha üzerinde bir başarı sergilemiş.

Yatırım/Dönüşüm Grubu (%27): 3 üniversite bütçe sıralamasına göre başarıda daha geride kalmış.

Genel Değerlendirme

Yüksek bütçe, akademik başarı için önemli bir ön koşul olsa da stratejik koleksiyon yönetimi, elektronik kaynaklara geçiş, kullanıcı eğitimi ve akademisyenlerin kaynaklardan yararlanma düzeyi gibi faktörler belirleyici rol oynamaktadır.

2022-2026 döneminde yapılan yüksek yayın alımlarının 2025-2026 URAP sonuçlarına tam anlamıyla yansımadığı görülmektedir. Özellikle İstanbul, Marmara, Atatürk ve Selçuk Üniversitelerinde yaşanan sıralama düşüşleri, yatırımın akademik çıktıya dönüşümünün zaman aldığını teyit etmektedir.

Aynı bant içinde bütçenin akademik performansa dönüşüm verimliliği üniversiteler arasında büyük farklılık göstermektedir. Hacettepe ve Atatürk Üniversiteleri “bütçe-verimlilik” açısından öne çıkarken, bazı üniversitelerde yüksek bütçeye rağmen beklenen akademik getirinin sağlanamadığı gözlenmektedir.

ANKOS FTE 7. Bant kapsamındaki devlet üniversitelerinin Bütçe ile URAP Puanı Korelasyonu, Genel olarak pozitif bir ilişki gözlenmekle birlikte, doğrusal olmayan ve önemli sapmalar içeren bir tablo ortaya çıkmaktadır.

Son Söz:

Yukarıda da belirtildiği üzere bu çalışma, yatırım programında belirlenen yayın alım bütçesinin tamamının yayın alımlarında kullanıldığı varsayımı esas alınarak hazırlanmıştır. Yayın alımlarına ilişkin gerçekleşen harcama verilerinin de yayımlanması hâlinde, değerlendirmelerin daha sağlıklı ve kapsamlı biçimde yapılması mümkün olacaktır.

Sağlıcakla kalınız,

Kazım ŞENTÜRK

Müslüm YURTSEVEN

Paylaşmak önemsemektir!