Açık Erişim Tuzağı: Bilimsel Yayıncılıkta Yeni Sömürü Düzeni

Merhabalar,

Bu yazımda, bilim dünyasında büyük yankı uyandıran ve Kasım 2025’te yayımlanan “The Drain of Scientific Publishing” adlı raporu, bir kütüphaneci bakış açısıyla mercek altına almak istiyorum.

Aralarında Fernanda Beigel, Dan Brockington, Paolo Crosetto, Gemma Derrick, Aileen Fyfe, Pablo Gomez Barreiro, Mark A. Hanson, Stefanie Haustein, Vincent Larivière, Christine Noe, Stephen Pinfield, James Wilsdon gibi isimlerin bulunduğu geniş bir uzman kadrosu tarafından kaleme alınan bu rapor, mevcut bilimsel yayıncılık ekosisteminin artık bilim dünyasına hizmet etmekten ziyade ona zarar veren bir yapıya dönüştüğünü çarpıcı verilerle ortaya koyuyor.

Açık Erişim: Bir Çözüm mü, Yeni Bir Gelir Kapısı mı?

Yıllardır kütüphaneciler olarak kâr odaklı yayıncılık modellerine karşı “Açık Erişim” (Open Access) hareketini canla başla savunduk. Ancak bugün geldiğimiz noktada, bu idealist yaklaşımın ne yazık ki dev sermaye grupları için yeni bir rant kapısına dönüştüğünü görmekteyiz.

Kütüphaneler, elektronik kaynak bütçelerini artık “bilgiye erişim sağlamak” gibi asli bir görevden ziyade, giderek artan oranlarda “Oku ve Yayımla” (Read and Publish) anlaşmalarına aktarmaya başladı. Bu durum, kütüphaneleri bilginin koruyucusu konumundan, akademik yayıncılığın finansörü konumuna doğru itmektedir.

Bilimsel Üretim Mi? Kar Mı?

Raporda yer alan veriler, bu ticari döngünün boyutlarını gözler önüne seriyor. Elsevier, Springer Nature, Taylor & Francis ve Wiley gibi dev yayınevlerinin 2024 yılı kâr oranlarının %32 ile %38 arasında seyretmesi tesadüf değildir.

Tablo 1. Bilimsel Yayıncılık Kârları 2019-2024 ve APC’ler 2019-2023

Seçili yayıncılar için tahmini Makale İşlem Ücretleri (APC’ler)

“Bizler, açık erişim savunuculuğu yaparken farkında olmadan sermaye gruplarına kontrolsüz ve devasa bir gelir kapısı mı açtık? Kütüphanecilik mesleği, bu finansal çıkmazda nasıl bir duruş sergilemeli?”