Bilgiye Açılan Yeni Kapı: Gözlüklü Kütüphane

TED Konuşmaları; bilim insanları, araştırmacılar, teknoloji uzmanları, iş liderleri, sanatçılar, tasarımcılar ve diğer konu alanlarındaki uzmanların 18 dakika veya daha kısa sürede harika bir fikir/ler sunan videolarından oluşmaktadır. Videoların konu yelpazesi oldukça geniş. Bilim, teknoloji, eğitim, psikoloji gibi ana kategorilerin altında biçimlenen onlarca alt kategori de bulunmaktadır. TED Konuşmaları, bilgisayarlardan izlenebileceği gibi, mobil uygulama üzerinden de izlenebilmektedir. Neredeyse tüm dillerde alt yazı çeviri hizmeti de bulunmaktadır…

TED Konuşmaları platformu üstüne belki söylenebilecek daha pek çok şey var; ancak bu kadarıyla yetinip dinlencede keyifle yapılabilecek aktivitelerdendir.

*

Yakın bir geçmişte iki video izledim. Videolar, yayınlanma tarihi ve içerikleri itibariyle bir hayli ilgi çekici.

Nisan 2024: “İşitsel bilgisayarların dünyasına hoş geldiniz”[1]

Nisan 2025: “Bir sonraki bilgisayar? Gözlükleriniz” [2]

*

İşitsel bilgisayarlar tıpkı bir arkadaş gibi konuşabileceğiniz, çevrenizdeki sesleri artırabilen, konuşmaları anında tercüme edebilen, sesinize kendiliğinden yanıt verebilen ve daha nicelerini sunan özelliklere sahipken; Gözlüklü bilgisayarlar, normal görünen bir gözlük takıyorsunuz, ama size hızlıca bir kitabı özetleme, diller arası çeviri yapma veya anahtarlarınızı nerede bıraktığınızı hatırlama kabiliyeti veriyor.

Gözlüklü bilgisayarlar henüz piyasaya sürülmemiş. Bilgisayar bilimcisi Shahram Izadi, akıllı gözlükler ve başlıklar ile kullanıcılara yapay zekânın gücünü vermeyi hedefleyen Google’ın yeni Android XR platformunu açıklıyor. Sahnede iki meslektaşı ona katılıyor ve “genişletilmiş gerçeklik” (XR) cihazlarının geleceğine bir bakış sunuyor – akıllı, kusursuz ve gözlerinizin önünde.” deniliyordu.

*

İlgi çekici videolardı! Teknolojinin geldiği nokta, heyecan vericiydi!

“Aaa bu da bir şey mi? Ben ne videolar izledim. Teknoloji tahmin ettiğinizden çok daha ilerlemiş” diyebilirsiniz. Haklısınız da. Kim bilir ne teknolojiler geliştirilmiş de haberimiz yoktur.

Beni asıl düşündüren bu teknolojilerin kütüphanedeki yansımalarının nasıl olduğu ya da nasıl olacağıdır.

*

TED Konuşmalarındaki örnekler üzerinden kütüphane ve teknoloji ilişkisi üzerine bir araştırma yapmak istedim.

Araştırmada yapay zeka aracı Grok’u kullandım.

*

Grok’a sorduğum soru şöyleydi:

Ben: “Elektronik dergiler, elektronik kitaplar, videolar, sesli kitaplar, elektronik materyallerden oluşan tamamen elektronik bir kütüphane tasarlamak istiyorum. Yapay zeka ve bir sonraki nesil gözlüklü bilgisayarlar ile kompoze edilmiş teknolojilere bu Kütüphanede yer vermek istiyorum. Bununla ilgili bir yazı yazacağım bana öneriler sunar mısın? Bu düşüncenin avantaj ve dezavantajları hakkında da bilgi alabilir miyim? Son olarak bunun Türkiye koşullarındaki maliyeti ne olur?”

Grok: “Tamamen elektronik bir kütüphane tasarlamak, yapay zeka (AI) ve bir sonraki nesil gözlüklü bilgisayarlar gibi yenilikçi teknolojileri entegre etmek, modern bilgi erişim ihtiyaçlarına yanıt veren vizyoner bir projedir. Aşağıda, bu kütüphane tasarımına yönelik öneriler, avantajlar, dezavantajlar ve Türkiye koşullarındaki maliyet tahminleri sunulmuştur. Öneriler, yazınızın kapsamlı ve yapılandırılmış olmasına yardımcı olacak şekilde düzenlenmiştir.”

(Yazı sonunda, yazışma linki)

*

Grok, müthiş bir analiz yaparak güzel öneriler sundu. Bununla yetinmeyip, yazıyı biraz daha derinleştirmesini istedim. Derinlemesine bir analiz yaparak şöyle bir sonuç cümlesi kurdu:

“AI ve AR/VR ile desteklenen bir elektronik kütüphane, Türkiye’de eğitimi, kültürü ve inovasyonu dönüştürme potansiyeline sahiptir. Proje, teknik karmaşıklıklar, yüksek maliyetler ve sosyal adaptasyon zorluklarına rağmen, uzun vadede erişim eşitliği, ekonomik tasarruf ve küresel rekabet avantajı sunar. Türkiye’nin genç ve dinamik nüfusu, bu vizyonu hayata geçirmek için güçlü bir temel oluşturuyor.”

*

Sonrasında Grok’a:

“Bu anlattıklarına uygun dünyada veya Türkiye’de kütüphane örneği var mıdır?” diye sordum.

Grok:

“Evet, önerdiğiniz gibi yapay zeka (AI) ve artırılmış gerçeklik/sanal gerçeklik (AR/VR) teknolojilerini entegre eden elektronik kütüphaneler dünyada ve Türkiye’de giderek yaygınlaşmaktadır. Ancak, tam anlamıyla önerdiğiniz kapsamda (elektronik dergiler, e-kitaplar, videolar, sesli kitaplar ve diğer materyalleri bir araya getiren, AI ve AR/VR ile zenginleştirilmiş bütüncül bir sistem) örnekler sınırlıdır ve genellikle pilot projeler veya belirli alanlara odaklanmış uygulamalar şeklindedir.”

Örneklerin Sizin Vizyonunuza Uygunluğunun Değerlendirilmesi

Sizin önerdiğiniz kütüphane, elektronik materyallerin geniş bir yelpazesini (e-dergiler, e-kitaplar, videolar, sesli kitaplar), AI tabanlı kişiselleştirilmiş hizmetleri ve AR/VR ile immersive deneyimleri bir araya getiren bütüncül bir sistem öngörüyor. Mevcut örnekler, bu vizyonun bazı unsurlarını içeriyor, ancak tam anlamıyla hepsini kapsayan bir kütüphane henüz yok:

• Dünyadaki Örnekler: Delft, Maryland ve UCSD gibi kütüphaneler, AR ve AI teknolojilerini belirli alanlarda (navigasyon, sergiler, turlar) kullanıyor, ancak geniş materyal yelpazesi ve VR odaklı immersive deneyimler sınırlı. Second Life, sanal kütüphane ortamı sunuyor, ancak teknolojik olarak güncel değil.
• Türkiye’deki Örnekler: Millet Kütüphanesi, geniş elektronik materyal koleksiyonuna sahip, ancak AI ve AR/VR kullanımı henüz başlangıç aşamasında. Boğaziçi Üniversitesi gibi akademik kütüphaneler, AI tabanlı yeniliklere açık, ancak AR/VR entegrasyonu sınırlı. Kültürel miras projeleri, AR/VR’nin kütüphanelere uyarlanabilirliğini gösteriyor.

Dünyada Delft, Maryland, UCSD ve Second Life gibi örnekler, AI ve AR/VR teknolojilerinin kütüphanelerdeki potansiyelini gösteriyor, ancak sizin vizyonunuzdaki gibi tüm materyalleri ve teknolojileri birleştiren kapsamlı bir kütüphane henüz mevcut değil. Türkiye’de Millet Kütüphanesi ve Boğaziçi Üniversitesi gibi kurumlar, bu vizyona temel oluşturabilecek dijital altyapıya sahip, ancak AI ve AR/VR entegrasyonu için daha fazla yatırım ve uzmanlık gerekiyor. Kültürel miras projeleri, bu teknolojilerin kütüphanelere uyarlanabilirliğini gösteriyor. Bu örnekler, yazınızda vizyonunuzu desteklemek için güçlü referanslar sunabilir ve Türkiye’nin bu alanda öncü olabileceğini vurgulayabilir.

*

Grok’un vizyoner proje olarak değerlendirdiği gözlüklü bilgisayarlarla kompoze edilmiş elektronik kütüphane projesi, tam anlamıyla hâlâ uygulanabilmiş değil.

Google’ın yeni Android XR platformu gözlüklü bilgisayarları, “Bilgiye Açılan Kapı: Gözlüklü Kütüphane” projesine iyi bir ilham kaynağı olabilir.

*

Bilgi kaynakları ve bilgi taşıyıcı formların her geçen gün çeşitlendiği, kütüphaneciliğin yeni ufuklara evrildiği bu günlerde; adı anılan proje veya benzeri projeleri yerli ve milli tüm müteşebbislerin bilgilerine arz ederim.

“Kaymağı önce Google yesin de biz sonrasına bakar, entegre oluruz” mu dediniz.

Yoksa “Biz de Google bütçesi mi var kardeşim, ne diyorsun sen” mi?  

Yok yok, “Yahu ne gerek var kardeşim. Kütüphaneler daha derme geliştirmeye bütçe bulamıyor” der gibi pek çok kişi.

Farklı şeyler mi söylediniz?

Duymak isteriz…

[1] “Grok, xAI tarafından geliştirilen ve büyük dil modellerine dayanan, konuşmaya dayalı, üretken bir yapay zeka sohbet robotudur.”

[2] Grok ile sohbet linki

https://grok.com/share/c2hhcmQtMg%3D%3D_11f0d583-386a-49ab-9f55-281f970e3af6

[1] “İşitsel Bilgisayarların Dünyasına Hoş Geldiniz” https://www.ted.com/talks/jason_rugolo_welcome_to_the_world_of_audio_computers?subtitle=tr

[2]  “Bir sonraki bilgisayar? Gözlükleriniz”

Paylaşmak önemsemektir!